Engelli Bireylerin Hukuki Hakları: Şiddet ve Ayrımcılığa Karşı Neler Yapılabilir? (2026 Güncel Rehber)

Toplumun her alanında eşit ve özgür bir şekilde var olmak, engelli bireylerin en temel insan hakkıdır. Ancak ne yazık ki günlük hayatta, eğitimde, iş yerinde veya sokakta ayrımcılıkla ya da şiddetle karşılaşılabiliyor. Türkiye Engelliler Vakfı (TÜREV) olarak bu rehberde; hukuki terimlere boğulmadan, haklarınızı ve istenmeyen durumlarda izlemeniz gereken resmi yolları en yalın haliyle anlatıyoruz.

Unutmayın; kanunlar önünde yalnız değilsiniz ve yasalar engelli bireyleri özel olarak korumaktadır.

1. Hukukta “Ayrımcılık” Suçu Nedir?

Türk Ceza Kanunu (TCK Madde 122), bir kişiye engelli olduğu için farklı ve olumsuz davranılmasını “Nefret ve Ayrımcılık Suçu” olarak tanımlar. Bu kanuna göre, sırf engelli olduğunuz için size yönelik yapılan şu eylemler suçtur ve hapis cezası vardır:

• Hizmetten Mahrum Bırakılma: Bir kafeye, restorana veya mağazaya alınmamanız ya da size hizmet verilmesinin reddedilmesi.
• İşe Alınmama: Sahip olduğunuz nitelikler uygun olmasına rağmen, sadece engelli olduğunuz gerekçesiyle iş başvurusunun reddedilmesi.
• Barınma Hakkının Engellenmesi: Ev sahibinin veya emlakçının, engelli olduğunuz veya evde engelli bir birey yaşadığı için size ev kiralamayı reddetmesi.

Eğer böyle bir durumla karşılaşırsanız, karşı taraf yasalara göre suç işlemektedir.

2. Şiddet ve Kötü Muamelede “Ağırlaştırılmış Ceza” Kuralı

Şiddetin hiçbir türü kabul edilemez; ancak yasalarımız engelli bireylere yönelik şiddeti çok daha ağır bir şekilde cezalandırır.

Türk Ceza Kanunu’nda (TCK Madde 86), kasten yaralama suçu işlendiğinde, mağdur eğer “beden veya ruh bakımından kendisini savunamayacak durumda olan” bir engelli ise, verilecek olan ceza yarı oranında (1.5 kat) artırılır. Yani bir kişiye saldırmanın cezası 2 yıl hapis ise, bu saldırı kendisini savunamayacak durumdaki engelli bir bireye yapıldığında ceza 3 yıla çıkar. Bu durum hakaret ve tehdit suçlarında da yargı makamlarınca dikkate alınan bir ağırlaştırıcı sebeptir.

3. Şiddet veya Ayrımcılığa Uğradığınızda İzlemeniz Gereken Adımlar

Böyle üzücü bir durumla karşılaştığınızda sessiz kalmamak ve hakkınızı aramak çok önemlidir. İşte adım adım yapmanız gerekenler:

Adım 1: Delilleri Toplayın

Hukukta haklılığınızı ispatlamak için delil şarttır. Ayrımcılığa uğradığınızda yanınızdaki kişilerin şahitliği (tanık), mesajlaşmalar, e-postalar, güvenlik kamerası görüntüleri veya ses kayıtları davanızın en büyük destekçisidir. Şiddet durumunda ise ilk iş mutlaka bir devlet hastanesine giderek “Darp Raporu” (Adli Rapor) almaktır.

Adım 2: Kolluk Kuvvetleri veya Savcılığa Şikayet

Şiddet veya tehdit anında doğrudan 112 Acil Çağrı Merkezini arayarak polis veya jandarma çağırın. Akıllı telefon kullanıyorsanız KADES uygulamasını tek tuşla kullanabilirsiniz. Olay sonrasında ise en yakın Polis Merkezine giderek veya doğrudan Adliye’ye giderek Nöbetçi Cumhuriyet Savcılığına bir dilekçe ile şikayette bulunabilirsiniz.

Adım 3: TİHEK’e (Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu) Başvuru

Eğer maruz kaldığınız durum fiziksel bir şiddet değil ancak bir “ayrımcılık” ise (örneğin ev kiralanmaması, mekana alınmama), savcılığın yanı sıra TİHEK’e başvuru yapabilirsiniz. TİHEK, mahkeme olmamasına rağmen ayrımcılık yapan kişi veya kurumlara çok ciddi idari para cezaları (2026 yılı güncel limitleriyle yüz binlerce liraya varan) kesme yetkisine sahiptir. Başvurular e-Devlet üzerinden ücretsiz yapılabilmektedir.

4. Avukat Tutacak Durumunuz Yoksa Ne Olacak? (Adli Yardım)

Hak arama sürecinde en büyük endişelerden biri avukatlık masraflarıdır. Ancak devlet, maddi durumu yetersiz olan vatandaşlara “Adli Yardım” imkanı sunar.

Bulunduğunuz ilin Baro Başkanlığına giderek (örneğin İstanbul Barosu, Ankara Barosu) maddi durumunuzun avukat tutmaya yetmediğini belirtip destek isteyebilirsiniz. Baro, dosyanızı inceledikten sonra haklarınızı savunması için size tamamen ücretsiz bir avukat atayacaktır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Kamusal alanlarda (kaldırım, resmi kurum, rampa olmaması) erişilebilirlik sorunu yaşarsam nereye şikayet edebilirim? Fiziksel çevre şartlarının engellilere uygun olmaması da bir hak ihlalidir. Bu durumu öncelikle ilgili Belediyeye veya kuruma dilekçe ile bildirebilir, CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi) üzerinden şikayet oluşturabilir veya yine TİHEK’e “erişilebilirliğin sağlanmaması nedeniyle ayrımcılık” başlığıyla başvurabilirsiniz.

İş yerinde engelim nedeniyle mobbing (psikolojik baskı) görüyorum, ne yapmalıyım? İş yerinde ayrımcılık ve mobbing, İş Kanunu’na göre “haklı fesih” sebebidir. Durumu kanıtlayacak e-postalar, görev yeri değişiklikleri veya şahitler eşliğinde Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüklerine (İŞKUR) ve ALO 170 hattına şikayette bulunabilir; iş sözleşmenizi tek taraflı feshederek kıdem tazminatı ve “ayrımcılık tazminatı” talep etmek için arabulucuya/iş mahkemesine başvurabilirsiniz.

Mesajımız: Haklarınızı bilmek, sınırlarınızı korumanın ilk adımıdır. Her türlü ayrımcılık karşısında sessiz kalmamak, sadece sizin değil, sizden sonra aynı yoldan geçecek engelli bireylerin hayatını da kolaylaştıracaktır.